एकट्या माणसाचं स्वयंपाकघर

सचिन कुंडलकर

unnamed-4

माझी लहानपणीची आमच्या पुण्याच्या स्वयंपाकघराची आठवण ही, जिथे खूप आणि सतत जेवण बनत असते, ही आहे. आमचे स्वयंपाकघर कधीही दुपारचे शांत डोळे मिटून लवंडलेले पाहिल्याचे मला आठवत नाही. आमचे घर अतिशय प्रशस्त आणि शहराच्या मध्यवर्ती भागात आहे. घरी कुलदैवत असल्याने कुळाचार वर्षभर होतात आणि माझे आईवडील मनाने अतिशय अघळपघळ, प्रेमळ देशस्थ आहेत, हे त्यामागचे  अजून एक कारण असावे. जेवण कसे आहे यापेक्षा ते भरपूर आहे ना ? अचानक कुणी आले तर उपाशी परत तर गेले नाही ना? ह्या भावनेत आनंद असणारे. देवाचे प्रसाद आणि सणाची जेवणे अतिशय साग्रसंगीत पद्धतीने पार पाडणारे, अपरात्री अचानक कुणीही आले तरी नुसतंच पिठलं भात नाही, तर पोळी-भाजी-पापड-कोशिंबीर असे सगळे वेगाने शिजवणारे, कुणाच्याही आजारीपणात त्या व्यक्तीकडे जेवण पोचवणारे, सगळे उपासतापास चविष्ट पिष्टमय पदार्थ रांधून साजरे करणारे आणि फ्रीज उरलेल्या पदार्थांनी ओसंडून वाहणारे असे आमचे स्वयंपाकघर होते आणि अजुनी आहे. आई माहेरची कोकणस्थ शाकाहारी. वडील पक्क्के देशस्थ – अतिशय चमचमीत आणि तेलकट खाणारे, कोल्हापुरी पद्धतीचे जेवण आवडणारे. सर्व पदार्थ वाटून घाटून झणझणीत हवेत. कांदा, लसूण, मसाला आणि काळा मसाला वाटणात हवाच. चटण्या तिखट आणि भाजीचा रंग लाल नसेल तर वडील जेवायचे नाहीत. वडील आणि माझे काका ह्यांच्यामुळे मला मांसाहारी जेवणाची आवड निर्माण झाली. धाकटा भाऊ आणि आई संपूर्ण शाकाहारी होते आणि राहिले.

.

आईचा एकमेव नियम हा की, जे काही करायचे ते कुटुंबात मिळून सगळ्यांसमोर करायचे. ती साधे अंडेसुद्धा खात नसली तरी ती इकडे तिकडे विचारून विचारून मासे, चिकन करायला आमच्यासाठी शिकली. आपले घर हीच सर्व मौजमजा करायची जागा आहे, बाहेर लपवून काही करू नका, असे तिने मला लहानपणीच सांगितले होते. आठवीमध्ये असताना ती म्हणाली, ‘’काय ती बियर प्यायची असेल आणि सिगरेटी ओढून पाहायच्या असतील त्या घरात ओढून पाहा. लपवून बाहेर व्यसने करू नका. जे कराल ते संयमाने करा. सगळे खा प्या, सगळ्या गोष्टी अनुभवा पण कशाच्याही आहारी जाऊ नका.’’ असे सांगितल्याने मला कॉलेजात जाईपर्यंत कशाचे काही थ्रीलच उरले नव्हते. तुम्हांला खूप क्रांतिकारी वागायचे असेल, पण क्रांती करायला काही विषय तर हवा? आमच्या आईवडीलांमुळे आमच्या क्रांतीला काही विषयच उरला नव्हता. आमच्या स्यंपाकघराला कशाचेच अप्रूप नव्हते आणि आईच्या स्वभावामुळे घरात होकाराची यादी जास्त आणि नकाराची यादी कमी होती.

आईने मला ठरवून दोन गोष्टी लहानपणीच शिकवल्या. एक म्हणजे लिहायची आवड लावली आणि दुसरे म्हणजे घर आवरायला आणि पोळीभाजी करायला शिकवले. कुकर लावायला शिकवले. तिला माझे भवितव्य दिसले असणार. माझा प्रवास तिने मूकपणे ओळखला असणार. सर्व आया आपापल्या मुलांचे प्रवास ओळखून असतात. त्या मुलांना दुरून शांतपणे पाहत असतात. विचार करत असतात. फार बोलत नसल्या तरी मुलांच्या आयुष्यात पुढे काय वाढून ठेवले आहे, याचे आडाखे बांधत असतात. आम्हा दोघा भावांपैकी मलाच तिने बरोब्बर ह्या गोष्टीचे ज्ञान का दिले, ह्याचे मला आता आश्चर्य वाटत नाही. मला पुढे आयुष्यात कुठे कसे फिरावे लागेल, एकट्याने काय काय उभे करावे लागेल हा सिनेमा तिने माझ्या लहानपणी तिच्या डोळ्यासमोर पाहिला असणार ह्याची मला खात्री आहे. तिने मला माझ्या आयुष्याच्या त्या प्रवासासाठी सक्षम करायला घरकामाची आणि स्वयंपाकाची आवड लावली.

सचिनचं मुंबईतलं स्वयंपाकघर
सचिनचं मुंबईतलं स्वयंपाकघर

घरात पुरुषांची कामे आणि बायकांची कामे असा भेदभाव कधीच नव्हता. आईवडील इतक्या गरिबीतून आणि कष्टाने वर आले होते की, वडिलोपार्जित मोठे घर सोडता आमच्याकडे फार काही नव्हते. त्यामुळे घरची सर्वच्या सर्व कामे आईसोबत बाबाही करत. स्वयंपाकाची तयारी ,चिराचीरी बाबा करत. रात्री पाहुणे गेले की भांड्याचे ढीग धुऊन साफ करून ठेवत. सकाळचा पहिला चहा आयुष्यभर बाबा बनवत. मी फार लहानपणापासून हे पहिले असल्याने मला कधी कणिक मळायला, पोळ्या लाटायला, कुकर लावायला लाज वाटली नाही. मी स्वयंपाकाच्या बाबतीत अतिशय gender neutral माणूस बनलो ते आमच्या आईबाबांमुळे.

तेवीस वर्षाचा असताना एका सकाळी माझ्या मित्राच्या कारमध्ये माझे कपडे, CD प्लेयर, कॅमेरा, कॉम्प्युटर, पुस्तके आणि एक मोठी आईने दिलेली पिशवी घेऊन मी घर आणि शहर सोडून मुंबईत राहायला आलो. त्याच्या एक वर्ष आधी मी फ्रान्समध्ये एका स्कॉलरशिपवर राहून आलो होतो आणि तिथे शिकत असताना मी परत भारतात गेल्यावर कुटुंबाबाहेर एकट्याने राहून पाहायचा निर्णय घेतला होता. अर्थातच घरून माझ्या निर्णयाला संपूर्ण पाठींबा होता. आईने दिलेल्या पिशवीत घरचे तूप, तिने आणि बाबांनी नुकतीच बनवलेली भाजणी आणि आमच्या घरातले दोन पिढ्या जुने असे पोळपाट लाटणे होते. मला मुंबईत ती पिशवी उघडून हे सगळे पाहिल्यावर फार बरे वाटले होते.

unnamed-3

मी परदेशात शिकताना अनेक घरांमध्ये स्वयंपाकघराविषयी उदासीन वृत्ती अनुभवली होती. आपल्या मनात ’फ्रान्स’ ही एक जुनी भरजरी कल्पना असते. आपण तिथे जाताना ‘अपूर्वाई’पुस्तकात वाचलेली १९६० सालातली रोमँटिक कल्पना घेऊन जात असलो तरी एकविसाव्या शतकात मिश्र संस्कृती, नोकऱ्या, भयंकर बेकारी, व्यसने, घराचे हफ्ते, गुन्हेगारी, चोऱ्यामाऱ्या, धार्मिक हिंसा, मोडणारी लग्ने, एकटेपणा हे सगळे अंगावर वागवत जुनी युरोपियन शहरे जगत असतात.  पॅरीस ह्यापेक्षा काही वेगळे नव्हते. इतिहास आणि जुनी संस्कृती ही त्या शहराची उत्पन्नाची प्रमुख साधने होती. मी गेलो तेव्हा नुकतेच इंटरनेटने जग जोडले जाऊ लागले होते. माझ्या पिढीच्या अनेक फ्रेंच तरुण-तरुणींनी मोठे कुटुंब आणि स्वयंपाक ही गोष्ट फार पूर्वीच आयुष्यातून काढून टाकलेली मी पाहिली. ती वेळखाऊ आणि अनावश्यक होती. माणसाची आयुष्ये सुटसुटीत होती, दिवसाचा जास्त वेळ माणसे काम करीत असत किंवा शोधत असत. बेकारीचे प्रमाण प्रचंड होते. मी तिथे राहताना वेळेचा आणि कामाचा आदर करायला शिकलो. घरे छोटी होती. लग्नसंस्था जवळजवळ शिल्लक राहिली नव्हती. माणसे एकेकटी राहत किंवा लग्न करण्याआधी चार पाच वर्षे एकत्र राहून पाहत. शहरातील आयुष्याचा वेग प्रचंड. ह्या सगळ्यात घरात रांधून खायला कुणालाही वेळ नव्हता. कुठेही बाहेर जेवलो तरी जेवण अतिशय उत्तम आणि बहारदार. घरासारखेच स्वच्छ आणि प्रत्येक प्रकारच्या खिशाला परवडेल असे वेगवेगळ्या ठिकाणचे. त्यामुळे एका माणसाचे स्वयंपाकघर चालवायचे प्रयोजन कुणाला कळत नसे. वेळेची किंमत मोजली तर काही वेळा तसे करणे महागही असते. कशाला एकट्यासाठी हे सगळे करत बसायचे? बाहेरचे शहर अतिशय ऊर्जा देणारे आणि रंगीत आणि वैयक्तिक राहायच्या जागा खूप मोजून मापून आखलेल्या. तरुण मुलांच्या एकेकट्याच्या घरात कुणी खायला बनवत नसे. एकत्र कुणाबरोबर राहत असतील तरी घरी महिनोन्महिने स्वयंपाक करत नसत. मित्र-मैत्रीण स्वतंत्र बाहेरून जेवून येत. मला हे सगळे नवीन होते.  सकाळी उठले की, गरम कॉफी प्यायला स्वेटर चढवून खाली कॅफेमध्ये जायचे. घरात काहीही  नाही. मी कुणाला कधीही जोखत बसत नाही. व्यक्तिस्वातंत्र्य हवे असेल तर त्याची अशी किंमत असते, एवढेच मला परदेशात राहून कळले होते. माझ्या ओळखीच्या सवयी आणि अपेक्षांमधून मी वेगाने बाहेर पडत होतो.

unnamed-6

परत आल्यावर मी एकटा राहायची स्वप्ने पाहत असताना मात्र माझ्या मनात पुण्यातले माधुरी पुरंदरे ह्यांचे घर होते. देखणे आणि बुद्धिमान घर. तसेच मुंबईतील माझी अभिनेत्री असलेली मैत्रीण सोनाली कुलकर्णी हिचे घर. माधुरीताई मला पुण्यात फ्रेंच शिकवत आणि  ज्या काही मोजक्या लोकांशी त्या हसून गप्पा मारत, त्यांपैकी मी एक भाग्यवान होतो. घरी गेलं की त्या काहीतरी रुचकर आणि निराळे बनवून खाऊ घालत. सोनालीचे घर अतिशय शिस्तीचे. सोनाली सकाळी उठून शूटिंगला जाण्याआधी घरकामाच्या व्यवस्थित याद्या करते. ती मोड आणायला कडधान्ये भिजवते. दही नेहमी घरात लावते. तूप कढवते. तिचा फ्रीज मनाचा थरकाप उडावा इतका व्यवस्थित असतो. तसेच नागपूरला महेश एलकुंचवारांचे घर शांत, स्वच्छ. पाहुण्यांना घरचे जेवण खाऊ घालणारे. एखाद्या ब्रिटिश उमरावासारखे ते घर आणि त्याचा मिश्कील मालक.

ह्या घरांमध्ये एकएकटीच व्यक्ती राहात असली तरी चविष्ट असा संपूर्ण स्वयंपाक केला जात असे. मोजका, रंगीत, सौम्य आणि आटोपशीर. मला आटोपशीरपणाचे फार अप्रूप वाटे, कारण मी आयुष्यात आटोपशीरपणा कधी पहिला अनुभवला नव्हता. मी त्या काळात घराबाहेर इतका प्रवास करू लागलो होतो की, माझी घराची सवय संपूर्ण गेली होती. माझ्या चवी सौम्य होऊ लागलेल्या, मसाल्यावरचा हात कमी. माझे प्रमाण मोजके बनू लागलेले. माझी क्रोकरी आणि भांडी ह्याची आवड उत्तम आकार घेऊ लागलेली. मला कडू कॉफी आवडू लागलेली. पोळी, भाजी, भात ह्याचा आग्रह संपलेला. वन डिश मीलचे महत्त्व आणि रूप परदेशात राहून आवडू लागलेले. घरी आईने किंवा बायकोने केलेली पोळी खाणे म्हणजेच सुख आणि ब्रेड खाणे म्हणजे भारी बिचारे दुर्दैव, अशा पुणेरी माणसांच्या घरी बसून बसून तयार केलेल्या मूल्यव्यवस्था मला पटेनाशा झाल्या होत्या. आणि घरच्या माणसांकडून असणाऱ्या अपेक्षा शांतपणे संपत आलेल्या.

मला घरातून आणि मित्रांकडून काही गोष्टी शिकाव्या वाटत होत्या. मी सुनील सुकथनकरकडून सगळा स्वयंपाक करायला शिकलो. सोनाली इतके सुंदर ताट वाढते की, पाहत बसावे. दडपे पोहे तर इतक्या ओलाव्याचे करते की, तिच्याशी लग्नच करावे असे वाटून जाते. माझ्या वडिलांसारखी खलबत्त्यात कुटून केलेली शेंगदाण्याची चटणी मला येत नाही. माझा मित्र अभिजित देशपांडे फार चांगले मासे आणि केरळी स्ट्यू बनवतो, तसे मला अजुनी येत नाही. त्याच्या पास्ता सॉसची consistency नेहमी फार उत्तम असते. त्याने मला चार वेगवेगळ्या प्रकारे कांदा कापला की, प्रत्येक वेळी पदार्थाला कशी वेगळी चव येते हे दाखवून दिले. बाई आणि पुरुष असण्याच्या पलीकडे ह्या सवयी असायला हव्यात असे मला वाटते. मला एकट्याचे घर असले तरी ते चालणाऱ्या स्वयंपाकघराचे असायला हवे होते. मला अजून असे वाटते की, स्वयंपाकघरामुळे घराला एक विशिष्ट अधिष्ठान मिळते. घराविषयी जबाबदारी आणि प्रेम तयार होते. तुम्ही मोठाल्या शहरात एकट्याने राहत असता, तेव्हा तुम्हांला स्वतःवरून लक्ष काढणे फार आवश्यक ठरते. नाहीतर सर्ववेळ तुमच्या केंद्रस्थानी तुम्ही स्वतःच असता, स्वतःचाच विचार करत बसता आणि तसे असणे फार चांगले नाही. अशावेळी स्वयंपाकघर ही घरातली अशी जागा बनते, जिथे तुम्ही स्वतःपासून वेगळे काहीतरी बनून वेगळ्या जगात काही वेळ जाऊ शकता. शिल्पकाराचा किंवा चित्रकाराचा स्टुडिओ असावा अशी जागा.

पहिल्या दिवशी मी त्या पार्ल्यातल्या रिकाम्या flat मध्ये सामान टाकून नुसता इकडे तिकडे पाहत उभा राहिलो, तेव्हा माझ्या लक्षात आले की, आपल्याला वाटते आहे तितके स्वतंत्र होणे सोपे नाही. म्हणजे एकटे राहायला लागून काही कुणी स्वतंत्र होत नाही. एकट्याने, टुकीने आणि नेटाने घर चालवणे ही सोपी गोष्ट नाही. खरे कबूल करायचे झाले तर मला मुंबईत येताक्षणी एकटा घरात असताना रडायलाच आले होते. आणि असे वाटले होते की, नको जाऊदे, नाही झेपणार आपल्याला. परत जाऊ.

मला तो दिवस आठवतो आहे. मी खाली जाऊन सगळे सामान आणले आणि दिवसभर राबून घर साफ केल्यावर रात्री बटाट्याच्या तेलकट काचऱ्या, दोन खूप जाड पोळ्या असे बनवून जेवलो. लाटताना चिकटतील ह्या भीतीने प्रमाणाबाहेर पीठ लावलेल्या त्या पोळ्या. स्वयंपाकाचे आणि दिवसभर केलेल्या साफसफाई आणि कष्टाचे कौतुक करायला घरात कुणी नाही, ह्याचा जास्त राग येत होता. पण मन हे सांगत होते की, इंग्लिश सिनेमात माणसे एकटी राहतात, तसे राहायचे असेल तर ह्याची सवय करून घ्यावी लागेल. जेवून झाल्यावर भांडी धुऊन नुकत्याच साफ केलेल्या फिनेलचा वास येणाऱ्या गारेगार फरशीवरच पंखा लावून मी झोपून गेलो होतो. माझ्यापाशी दुसऱ्या दिवशी काही काम नव्हते. कुणी माझी वाट पाहणार नव्हते. मी घर सोडून एकटा राहायला आलो आहे ह्याचे glamour  कुणालाही नव्हते.

13902668_10154032970934331_2222498864797590006_n

एकट्या माणसाने स्वयंपाकघर का चालवायला हवे, ह्याचे उत्तर मला आजपर्यंत कधी मिळाले नाही. मी हा प्रश्नच स्वतःला कधी विचारलेला नाही. पण मी इतकी वर्षे आवडीने माझे घर चालवताना हे पाहत आलो आहे की, ज्या वेळी मी स्वयंपाकघर बंद ठेवून हॉटेलातून येणाऱ्या होम डिलिव्हरीवर जगत असेन तेव्हा जगण्याचा कसलातरी आकार हरवून बसलेला असेल. न सांगता येणारी अस्वस्थता तयार झालेली असेल. आमच्या मूळ घराच्या सवयींपासून मी आता कितीतरी लांब येऊन पोचलो. लग्न न केलेल्या मुलामुलींच्या स्वयंपाकघरावर त्यांच्या आया रिमोट कंट्रोलने नको तितका ताबा ठेवून असतात. ती सवय मी रागावून मोडून काढली. घराला स्वतःची शिस्त आणि आकार दिलाच, त्याचप्रमाणे बेशिस्त असण्याचीसुद्धा घराला सवय लावली. उपयोग काय ह्या सगळ्याचा? ह्या प्रश्नापलीकडे तेव्हा जाता येते जेव्हा तुम्ही मुंबईत दिवसभराच्या दगदगीनंतर घर उघडून आत येता आणि घरची भात-भाजी-पोळी खाता, घरी बनलेली बिर्याणी, खिमा, घरचे छोले, राजमा खाता तेव्हा तुम्हांला कष्टाने घरी बनवलेल्या अन्नाची ऊर्जा आणि प्रेम कळते.

सगळ्यात आधी मी सणवार आणि व्रतांचा आरडओरडा करणारे आणि आपले खाणेपिणे त्यामुळे ठरवणारे भिंतीवरचे कॅलेंडर घरातून फेकून दिले. कधीतरी मस्त मासे मिळावेत बाजारात आणि त्या दिवशी नेमका दसरा असावा की ते मासे घशाखाली जाणार नाहीत. त्यापेक्षा नकोच ते! बहुतांशी कृषिप्रधान भारतीय सणांचे अर्थ आणि गरज आता संपून गेली आहे. ऋतुचक्र संपूर्ण बदलले आहे. मी शेतकरी बितकरी नाही, माझ्याकडे गाई ,बैल, सवाष्णी वगैरे कुणी नाही. मला सुगीबिगी, पिक कापणी, पहिला पाऊस, काळी आई, तिचे ऋण, नागोबा, पणजोबा असले कोणतेही आनंद नाहीत. माझ्या मोबाईलवर दिसणारे फक्त आकडे दाखवणारे कॅलेंडर मी वापरू लागलो, तशी माझी जातीतून आणि कर्मकांडातून बरीच सुटका झाली. मोदक, पुरणपोळी, चिरोटे, चकल्या हे खायला मी नित्यनेमाने पुण्याला जायचे ठरवले. आता सगळे सगळीकडे वर्षभर मिळते. चवीने खाणे कुणीही कधीही सोडू नये. उगाच कंपल्सरी स्वयंपाकाचा राग प्रसादाच्या शिऱ्यावर का काढा? तो हवा तेव्हा बनवून मस्त चापावा. मनुके, बदाम अहाहा. साजूक तूप घातलेले मोदक, ओल्या नारळाच्या करंज्या . देवा देवा ! पोटाच्या वळ्या !

unnamed-2

स्वयंपाकघर हे त्या त्या दिवशीच्या मूडनुसार आणि आवडीनुसार रोज रंग, वास, आकार बदलेल ह्याची मी काळजी घेतली. स्वयंपाकघरात शिस्तीचा आणि रुटीनचा बडेजाव तयार होताच त्यांना फेकून दिले.

हे सगळे आपोआप आकार घेत गेले तरी आज बघताना असे लक्षात येते की, तसे करणे सोपे नव्हते. कारण बदल होत जाताना मनामध्ये सतत बदलाविषयीची अप्रिय आणि अपराधी भावना आपल्या आजूबाजूचे लोक फार नकळत तयार करत असतात. त्या लोकांकडे दुर्लक्ष करायला शिकावे लागते. माझे स्वयंपाकघर आता मराठी ब्राह्मण कुटुंबात जन्मलेल्या पुरुषाचे स्वयंपाकघर उरलेले नाही. त्याला जात नाही, तसेच त्याला लिंगभाव नाही. ते मोठ्या वेगवान शहरात राहणाऱ्या आणि आवडीचे काम करणाऱ्या एकट्या व्यक्तीचे स्वयंपाकघर आहे. असे स्वयंपाकघर मुलाचे किंवा मुलीचे कोणाचेही असू शकते. ते अगदी टिपिकल भारतीय मात्र आहे. मी परदेशात मोठ्या शहरांमध्ये एकट्याने राहणाऱ्या माणसांची अन्नाविषयीची बेफिकिरी आणू शकत नाही. घरी कुणी आले तर मी पहिल्यांदा खायला प्यायला बनवतो. कुणी उपाशी असेल तर मला सहन होत नाही . माझ्या घरून कुणीही रिकाम्या पोटी जाऊ नये असे मला वाटते.

जी माणसे कधीच स्वयंपाक करत नाहीत, त्यांच्याविषयी मला कधी काही वावगे वाटत नाही. मी क्रिकेट खेळत नाही तशी ती स्वयंपाक करत नसावीत इतके ते साधे आहे. मी सुटीला बाहेर गेलो तरी स्वयंपाक करत बसतो. मी परदेशात किंवा बाहेरगावी घर भाड्याने घेऊन निवांत राहातो तेव्हा पहिल्या दिवशी bag घरात टाकताच मी supermarket मध्ये जाऊन सगळे सामान घेऊन येतो. लिहिणे आणि खायला बनवणे ह्या माझ्यासोबत आनंदाने सगळीकडे फिरणाऱ्या माझ्या सवयी आहेत. मला नायजेला लॉसन फार म्हणजे फार आवडते. तशाच मला आपल्या तरला दलाल फार आवडतात. किती दोन टोकाच्या बायका! कमलाबाई ओगले ह्यांचे  ‘रुचिरा’ तर माझ्या फ्रिजवर पूर्वी नेहमी ठेवलेले असे. शिवाय माझ्याकडे एका हुशार बाईंनी लिहिलेले पुस्तक होते, त्यात रेसिपीच्या आधी असे लिहिले होते की, “पाहुणे यायच्या आधी स्वतः नीट जेवून घ्या.” हा महत्त्वाचा सल्ला काही मला अजून पटलेला नाही. संजीव कपूर फार हसत बसतो असे मला वाटते. ‘हम आपके है कौन’ मध्ये मोहनीश बहल जसं सतत तुपाळ हसत बसतो तसा.  मला उगाच हसत स्वयंपाक करणारी माणसे कळेनाशी होतात. त्यात हसण्यासारखे काय आहे सारखं? मी तर स्वयंपाकघरात फार गंभीर होऊन जातो. किती माणसांना किती जेवण पुरेल हे मला आजतागायत कळलेले नाही. मुख्य म्हणजे स्वयंपाक करताना तो फार उत्तम झाला पाहिजे, ह्या ताणाखाली मी तो करायला घेत नाही. मी फार सामान्य स्वयंपाकी आहे. मी आजपर्यंत स्वयंपाक करतो ह्याचे कौतुक ऐकले आहे. पण एखादी गोष्ट कशी मला चांगली जमते असे माझे कौतुक कुणी केलेले नाही. स्वतः च्या पाककौशल्याला मी अजूनतरी फार गंभीरपणे घेत नाही.

unnamed-11

माझ्या स्वयंपाकावर मी केलेल्या जगभरातील प्रवासाचा, मी सतत इंटरनेटवर पाहात असलेल्या कुकिंग शोजचा आणि माझ्या त्या वेळी असणाऱ्या मूडचा खूप प्रभाव आहे. माझ्या मनाच्या नदीत तरंगणारे ते ‘फ्लोटिंग किचन’ म्हणजे तरंगते स्वयंपाकघर आहे. किनाऱ्यावर ज्या गोष्टी दिसतात त्याची त्यात रेलचेल होत जाते. एक असे ठरावीक स्वरूप नाही. त्याला शिस्त आणि आकार असला तरीही कायमचे नियम नाहीत. मी बाहेर जाऊन नव्या ऊर्जेने उत्साही होऊन रंग बदलून आलो की, माझे स्वयंपाकघर तो आकार आणि रंग घेते.

सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे मला गौरी देशपांडे आणि त्यांच्या पुस्तकांचा आता प्रमाणाबाहेर कंटाळा आहे. त्या जिवंत असत्या तर त्यांनाही हे पटून आम्ही दोघे मस्त रम पीत बसलो असतो ह्याची मला खात्री आहे. माझी एकटेपणाची कल्पना ही त्यांच्या पुस्तकातील आहे ती नाही. ती आता जुनी झाली आहे, पण मराठी बायकांच्या घरी अजून नवा सिलेंडर आलेला नाही, त्यामुळे त्या गौरीचा तोच सिलेंडर पुरवून पुरवून वापरतात हे मला दिसते.

त्याचप्रमाणे अरेरावी करत फणा काढून गावभर फिरणाऱ्या आणि अजून १९६८ ची क्रांतीच जगात चालू आहे, असे समजणाऱ्या चळवळखोर स्त्री-पुरुषांसारखे मी एकट्याने आयुष्य जगत नाही. तसे जगणे विनोदी आणि outdated आहे. मी तसले समतेचे आणि साधेपणाचे स्वयंपाकघर उभे केलेले नाही. मी फार snobbish माणूस आहे. डाव्या अंगाने पाहिले तर मी खूपच पारंपरिक आहे आणि उजव्या अंगाने पाहिले तर मी खूपच अपारंपरिक आहे. मला फार चांगलेचुंगले खायची सवय आहे. घरातली वाईन, कॉफी आणि चीज नेहमी उत्तमच असायला हवेत. ब्रेड ताजा आणि मुंबईतल्या सर्वोत्तम बेकरीतलाच हवा, घरात नेहमी ताजी खमंग भाजणी असावी, ताजा नारळ भरपूर खवून ठेवलेला असावा. फ्रीजमध्ये भरपूर अंडी आणि चिकन असावे, चार माणसे अचानक आली तर लवकर करता येतील असे पदार्थ कपाटात असावेत. चार पोळ्यांची कणिक मळून नेहमी फ्रीजमध्ये तयार असावी आणि पार्ल्याच्या भाजीबाजारातून आलेल्या ताज्या भाज्या असाव्यात ह्याकडे माझे नीट लक्ष असते. ज्या गोष्टी ज्या देशात उत्तम बनतात, त्या तिथूनच यायला हव्यात असे मला वाटते. मला योगासने आवडत नाहीत. By the way पार्ल्याचा भाजीबाजार हे खूपच सेक्सी ठिकाण मुंबईत आहे.

अनेक वर्षे पाश्चिमात्य देशांमधील शेकडो लेखक, कलाकारांनी त्यांचे एकट्याने राहण्याचे अनुभव नोंदवून ठेवले. स्वतःच्या रोजच्या सवयी, वैयक्तिक आवडीनिवडी, स्वयंपाक ह्याविषयी भरपूर लिहिले.  मी लहान वयात युरोपमध्ये राहायला गेलो नसतो तर मला भारतात एकट्याने राहणे किती दुःखाचे आणि जड गेले असते ? अवघड अजूनही जाते. पण आपले जगणे चुकीचे नाही अशी मला जी खात्री वाटते तशी खात्री मला कुठल्याही मराठी किंवा भारतीय पुस्तकाने किंवा सिनेमाने मोठा होताना दिली नाही. जी मला अयान मुकर्जीचा ‘Wake up sid’ पाहून मिळाली. एकटे राहायचे असेल तरी रणबीर कपूर घरात येऊन जाऊन हवाच. नाहीतर कसली मजा? त्याने यावे, पण जावेसुद्धा. राहू अजिबात नये. मला घरात कुणी असले की लिहिताच येत नाही.

एकट्या माणसाच्या आयुष्याचे अनुभव नोंदवून ठेवण्याची आपल्याकडे पद्धत नसावी. कारण आपली सर्व कला, आपले साहित्य, आपले जगणे आणि पर्यायाने आपला सर्व स्वयंपाक हा सामाजिक भूमिकेचा आहे. घोळक्याचा आहे. आपल्या समाजासाठी एकटेपणा ही विकृती किंवा दुःख आहे, म्हणून आपण त्याची सांस्कृतिक नोंद केलेली नाही. त्याच्या अनुभवाविषयी नीट मांडणी होऊ दिलेली नाही. दुर्गा भागवत हा एक मोठा अपवाद. जगण्याचे आणि त्याच्या विविध रसांचे जे चित्ररूप देखणे लिखाण दुर्गा भागवत करू शकल्या, त्याने मला नेहमी फार बळ मिळत राहिले आहे. संशोधनपर गंभीर साहित्य निर्माण करताना दुर्गाबाई आपसूक जेव्हा स्वयंपाकाकडे वळतात तेव्हा घरात जणू गप्पा मारायला येऊन बसतात, असे मला सारखे वाटत राहिले. त्या सोडता माझ्या आयुष्याची रचना मला भारताबाहेरच्या लेखकांनी करून दिली, तशीच ती भारताबाहेरचे सिनेमे पाहून झाली. मुख्यतः भरपूर चांगले देशोदेशीच्या साहित्याचे वाचन करून झाली. भारतीय पाकसंस्कृती जगातल्या अतिशय प्रगत आणि सुधारित संस्कृतींपैकी एक अशी आहे. आपल्या जेवणाला, त्यामागच्या विचाराला आणि सजावटीला तोड नाही. पण तरीही अजूनही आपली स्वयंपाकाची भांडी, आपल्या स्वयंपाकघराची वास्तुरचना, आपले मेन्यू ह्या सगळ्यात कधीही वैयक्तिक विचार केला जात नाही. किंबहुना तो करणे चुकीचे मानले जाते. असे होणे स्वाभाविक आहे, कारण शांत आणि कार्यमग्न एकट्या जगण्याची आपल्या समाजाला पुरेशी ओळख नाही. नव्याने आकार घेणाऱ्या महानगरांमध्ये आता ह्याची नुकती सुरुवात होऊ घातली आहे.

unnamed-1

मी नुकते मुंबईत स्वतःचे घर विकत घेतले तेव्हा मोजकी छोटी भांडी आणली. पसारा कमी ठेवला. साठवणुकीचे कोणतेही डबे घरात येऊ दिले नाहीत. मी ठरवून माझे लहानपण आणि गोंगाट पुसून टाकायला निघालो. माझ्या लहानपणीच्या व्यवस्था, माझे शहर, मी मोठा होत असताना सतरा अठराव्या वर्षी त्या मराठी मिजासखोर पारंपरिक शहराने मला दिलेले दुःख आणि भोगायला लावलेला एकटेपणा, हे सगळे मी स्वयंपाकघराच्या माध्यमातून पुसून टाकले. आपल्याला पुढे जायचे असते तेव्हा सगळ्यात सोपे असते, ते आपल्या लहानपणावर रागावणे. तुम्हांला जेव्हा एकट्याने ऊर्जा कमवायची असते, तेव्हा ती तुम्हांला प्रेमातून नाही तर रागातूनच कमवावी लागते. मी स्वयंपाकघरातून माझे सगळे लहानपण पुसून काढले, तेव्हा मला मोकळे वाटू लागले. मी माझे स्वयंपाकघर ज्या दिवशी लावले, त्या दिवशी माझ्या अतिशय वेदनामय लहानपणाला समजून घेऊ शकलो. स्वयंपाकाने आणि घरकामाच्या सवयीने मला इतरांना समजून घेण्याची दृष्टी हळूहळू मिळत गेली. तसेच अनेक माणसांना आणि घटनांना  माफ करण्याची दृष्टी नकळत स्वयंपाकामुळे मिळाली. असे कसे झाले ? ह्याचे विश्लेषण करणे फार सोपे नाही .पण स्वयंपाक करणे हे एखादी आवडती स्पोर्ट्स activity करण्यासारखे आहे. टेनिस खेळणे, कुशलतेने पोहणे किंवा football खेळणे ह्यासारखे ते आहे. त्यातून जशी चांगल्या खेळाडूला जगण्याची उमज आणि जगाची समजूत येते तशी काही जणांना स्वयंपाक करण्यातून येत असावी. वेळेची आखणी आणि संयम ह्या दोन गोष्टी तुम्हांला स्वयंपाकघरात फार चांगल्या शिकायला मिळतात. सारखे झाकण उघडून बघायचे नाही ही समजूत आयुष्यात फार महत्त्वाची असते. तसेच अपयश पचवायची सवय तुम्हांला स्वयंपाक करताना लागते. मी बनवलेले नेहमी सगळे चांगलेच होत नाही. रोज गोष्टी फसतात. पोळ्या तर मी फारच वाईट बनवतो. त्या बाबतीत मी अगदी सातत्य टिकवून आहे.

माझे ज्या व्यक्तींवर प्रेम आहे त्यांना हाताने करून खाऊ घालायला मला फार आवडते. माझ्या ह्या तरंगत्या स्वयंपाकघरात सतत संगीत वाजत असते. मी हल्ली स्वयंपाक करताना Jazz ऐकतो.  मी घरात लिहीत असतो तेव्हा लिहून हात दुखू लागले की, मी नकळत स्वयंपाकघरात जातो, इंटरनेटवर एखादी रेसिपी पाहतो आणि विचार करत करत भाज्या चिरायला, कांदे सोलायला घेतो. विजय तेंडुलकर मला नेहमी सांगायचे की, लिहिणे म्हणजे लिहून काढणे नाही .The act of writing हे आपल्या मनात सतत चालू असते. आपण टेबलापाशी प्रत्यक्ष लिहितो तेव्हा फक्त उतरवून काढत असतो. मला त्यांचे म्हणणे पटते. मी स्वयंपाक करताना बहुतांशी लिखाण मनामध्ये आपोआप करत असतो. डोसा करून खाताना मात्र नेहमी हळहळत वाटते की, घरात कुणीतरी दुसरे माणूस असायला हवे. एकट्याने डोसा करून तो खात बसणे फार कंटाळ्याचे होते. मग मी पुण्याच्या घरी किंवा इतर कुणाकडे गेलो आणि कुणी मला काय करू तुझ्यासाठी? असे विचारले तर मग जे पदार्थ तव्यावरून पानात थेट येत राहण्यात मजा आहे असे पदार्थ मी त्यांना करायला सांगतो. आंबोळ्या, डोसे, धपाटे आणि धिरडी.

मी मुलगा असून कसे सगळे घरातले करतो ह्याचे कुणी कौतुक केले तर ते माझ्यापर्यंत आत पोचत नाही. मला असल्या मध्यमवर्गीय मानसिकतेच्या कौतुकांचा फार कंटाळा येतो. मी नीट स्वयंपाकघर चालवून काही वेगळे करतो आहे असे मला वाटत नाही. कारण ज्या क्षणी मला घर चालवायचा कंटाळा येतो त्या क्षणी मी डोक्यातले ते बटण बंद करून निवांत बाहेरच्या खाण्यावर जगतो. होस्टेलमध्ये राहणाऱ्या मुलांसारखा चार दिवस आळशीपणा करतो. ZOMATO वरून सारखे घरी जेवण मागवतो. मला काही काळ असे करण्यात काही वावगे वाटत नाही.

आता माझी, एक रात्री खूप उशिरा करून खायच्या, एका आवडीच्या पदार्थाची रेसिपी.  रात्री उशिरा गादीवर लोळत पुस्तक वाचता वाचता.

एका काचेच्या भांड्यात ओट्स घ्या. ते संपूर्ण बुडतील एवढे दूध घाला. त्यात वरून दालचिनी पावडर आणि साखर नसलेली प्युअर चोकलेट पावडर घाला. मायक्रोवेव्हमध्ये २ मिनिटे शिजवून घ्या. बाहेर काढून एक चमचा मध घालून ढवळून घ्या आणि हळू हळू पुस्तक वाचत मिटक्या मारत खात राहा.

सचिन कुंडलकर

10264471_10152599338744331_6543197715933414118_n

लेखक, चित्रपट दिग्दर्शक. रेस्टॉरंट, गंध, राजवाडे अँड सन्स, अय्या हे चित्रपट दिग्दर्शित केले आहेत. कोबाल्ट ब्लू हे गाजलेलं पुस्तक. नोव्हेंबरमध्ये वजनदार हा नवीन चित्रपट प्रदर्शित होतो आहे.

सर्व फोटो – सचिन कुंडलकर    व्हिडिओ – YouTube

Advertisements

16 Comments Add yours

  1. mrin says:

    वा सचिन. एकट्या माणसाचं स्वयंपाकघर ही कल्पना खूप आवडली. तुम्ही ती रसरसून जगता, याबद्दल तुमचं कौतुक.

    Like

  2. साईली पलांडे-दातार says:

    अप्रतिम!! स्वयंपाकघराकडे बघण्याचा approach फारच आवडला…खूपच चिंतनीय आहे! मागचे पारंपरिक ओझे व विधिनिषेध उतरवून ठेवणे व एकूणच स्वयंपाक आणि स्वयंपाकघर हे प्रकरण नैसर्गिकरित्या हाताळणे खूपच पटले! बेष्ट!!

    Like

  3. साती says:

    त्याचं स्वयंपाकघर अगदीच भारी आहे.
बरंचसं माझ्या मनातलं आणि बरंचसं नवं.
त्यात काही काही वाक्य अगदी चमकदार आहेत.

    सगळ्या सगळ्या वाक्यांच्या गर्दीत ‘मला योगासने आवडत नाहीत’ हे असलं भारी सांगितलंय की पटकन हसायला येतं.
    मराठी बायकांना नवा सिलींडर मिळाला नाही म्हणून त्या गौरीचा सिलींडर पुरवून पुरवून वापरतात हे असलं एक भारी वाक्य आहे.
    तर हा लेख नक्की वाचा.
    लेखाशी कनेक्ट होऊ शकले.
स्वयंपाकघर हवंच. स्चयंपाक करायची हौसही आहे. बर्‍याचदा स्वतः केलेलं स्वतःला हव्या त्या विशिष्ट चवीचंच जेवण हवं हे आहेच पण कधी कंटाळा आला तर दिवसेंदिवस बाहेरचं विकतचं खायचं स्वातंत्र्यही हवं.
उत्तमोत्तम ब्रेड आणि भाज्या यांचा आग्रह तर माझ्यासारखाच.
कधी मोठ्या शहरात रहायला मिळतं तेव्हा मी वेगवेगळ्या प्रकारचे (आणि गोड नसलेले) ब्रेड खाऊन घेते.
    आणि अगदी एकट्याने रहायची कल्पनाही फार आवडली.
तू हवास, तू यायला आणि रहायलाही हवास पण तू परत जायलाही हवास ही कल्पना मागे तुम्हीच लिहिलेली मला अज्जिबात पटली नव्हती.
मागच्या एका लेखात ‘ रात्रभर आपल्याला आवडलेला तो सकाळी ब्रश करताना पहायला नको’ हे अतिशय म्हणजे अतिशयच न आवडलेलं वाक्य होतं.
    आता ते चक्कं आवडलं आणि थोडंफार रम्य वगैरेपण वाटून गेलं.

    Like

  4. Prasanna says:

    मस्तच लिहिले आहे. मलाही वाटते की ज्या कारणासाठी उपवास करतो ते “देव” खरच स्वत:हा शाकाहारी होते का? जेव्हा वाटे जे वाटे ते खावे. BTW संजीव कपूर उगाचच हसतो हे मला वाटते ते फारसे खरे नाही तर तो हसतच नाही. He has come kind of facial muscle issue, check it next time. All the best for your future khaugiri and movie giri.

    Like

  5. खूप सुंदर लेख ! स्वतःच्या आवडीचे स्वयंपाकघर रेखण्याचा अनुभव वाचायला खूप छान वाटले !

    Like

  6. Devayani Nagarkar says:

    अप्रतिम ब्लॉग. लिखाणात खरेपणा असला की ते मनाला भिडतेच. सगळ्यात महत्वाचे कालसुसंगत जगणे जगणे आणि त्याची मजा घेणे. “वेळेची आखणी आणि संयम ह्या दोन गोष्टी तुम्हांला स्वयंपाकघरात फार चांगल्या शिकायला मिळतात. सारखे झाकण उघडून बघायचे नाही ही समजूत आयुष्यात फार महत्त्वाची असते. तसेच अपयश पचवायची सवय तुम्हांला स्वयंपाक करताना लागते.”, हे किती खरे आहे. “सारखे झाकण उघडून बघायचे नाही” हे वाक्य खूप काही सांगून जाते. मजा आली वाचताना.

    Like

  7. gayatri says:

    khupach chan ekat jagan kahi awaghad nahi………

    Like

  8. dhanakunu says:

    khup khup sunder lekh

    Like

  9. pooja says:

    खूपच छान लिहिले आहे. मला माझ्या मुलीच्या स्वयंपाक घराची तीव्रतेने आठवण झाली कारण ती सुध्दा अमेरिकेत एकटीच नोकरी निमित्ताने राहते. पोस्ट वाचताना तिचे किचन लावतानाचा वरीलप्रमाणे सांगितलेला थोडाफार अनुभव आला. “सारखे उघडून बघायचंय नाही” हे वाक्य विचार करायला लावणारे आहे हे नक्कीच. तुमचे विचार सरळ मनाला भिडतात. तुमची पोस्ट मनापासून आवडली.

    Like

  10. नरेंद्र जोशी says:

    फारच छान लिखाण. मला भाषा शैली फारच भावली. आणि खरंच पुणेरी लोक जास्त करतात कधीकधी (मी हि पुण्याचा आहे)

    Like

  11. Pallavi J punmiya says:

    Brutally honest. Very lyrical and rhythmic. I didn’t stop even for a second. Sachin really has a knack for writing. Very refreshing crisp writing. Akira Kurosawa used to make his assistant director learn cooking before direction to know sense of proportion. Sachin certainly has it. I really envy you. If someday I would write it will have ur influence. Thanks and good luck

    Like

  12. Pallavi J punmiya says:

    Brutally honest. Very lyrical and rhythmic. I didn’t stop even for a second. Sachin really has a knack for writing. Very refreshing crisp writing. Akira Kurosawa used to make his assistant director learn cooking before direction to know sense of proportion. Sachin certainly has it. I really envy you. If someday I would write it will have ur influence. Thanks and good luck

    Like

  13. Vidya says:

    उत्तम लेख आहे.

    Like

  14. manisha says:

    as usual khup manmokal and manapasunach likhan. The things I could relate are Nigela Lawson, Ruchira…actually so many things where I find myself matching my likes n dislikes….may b because am from ‘aghalpaghal ‘ Deshasth Bramhan family n from Dombivli….The Pune of Mumbai.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s