चिनी शाकाहारी पाहुणचार

शर्मिला फडके

स्थळ : श्यूचं घर

काळ : ड्रॅगन फेस्टिवल

त्या आठवड्यात चिनी सण होता – ड्रॅगन फेस्टीवल. सुझन म्हणजे श्यू.  तिचा एसएमएस आला, “मी आईवडिलांच्या घरी जाणार आहे. तुला यायचंय का?” मी एका पायावर तयार झाले.

श्यूचे वडील होंगियानपासून जरा लांब, लिन हाय नावाच्या शहराजवळ राहात होते. त्यांच्या पीचच्या बागा होत्या. ताज्या, तयार पीचची नुकतीच तोडणी झाली होती. श्यूच्या आईचा आग्रह होता की पीच खायला श्यूने घरी यायलाच हवंय.

श्यू आणि मी त्या दिवशीच्या शॉपिंगनंतर खूप भटकलो होतो. चायनिज ब्यूटी सलून, सुपरमार्केट, बाग वगैरे अनेक ठिकाणी. इंग्लिश आणि चायनिज बोलू शकणारी श्यूसारखी लोकल मुलगी बरोबर असल्याने मला खूप निर्धास्त वाटायचं. शिवाय ती बार्गेनही मस्त करायची. एका कन्फ्युशियस टेम्पलबाहेर असणार्‍या जेडच्या वस्तू विकणार्‍या दुकानातून मला हवी असणारी जेडची बांगडी तिने त्या दुकानदाराने आठशे युआन किंमत सांगितल्यावर बराच चिनी कलकलाट करून तिने मला ती शंभर युआनला मिळवून दिली. तेव्हापासून माझा तिच्याबद्दलचा आदर फारच वाढला होता. श्यूजवळ भयंकर पेशन्सही होता. माझ्या निरुद्देश भटकत राहण्याचा, चालताना असंख्य अडाणी, बारीकसारीक प्रश्नांना उत्तरं देण्याचा, सारखं थांबून काही ना काही गोष्टींचे फोटो काढण्याच्या टिपिकल टुरिस्टी उत्साहाचा तिला कधी कंटाळा येत नाही.

श्यूच्या घरी जाण्यासाठी आम्ही भल्या सकाळी सहा वाजता होंगियानच्या बस स्टेशनवर गेलो. बस स्टेशन चकचकीत आणि एअरपोर्टसारखं सजलेलं. सुरक्षाव्यवस्थासुद्धा तशीच. सामानाचं स्कॅनिंग, चेकइन अगदी साग्रसंगीत. काडीवर आइसफ्रूटसारखे लांबट लालसर मांसाचे तुकडे लावून ते विकायला अनेकजण येत होते.

श्यूने आम्ही गेल्यावेळी घेतलेला ड्रेस घातला होता. खरं तर हा पार्टीफ्रॉक. त्यामुळे बरंच अंग उघडं टाकणारा आणि अगदी तोकडा. श्यूला छान दिसत होता. पण तरी बसप्रवासाच्या दृष्टीने अगदी अयोग्य, असं मला वाटून गेलं. पण ती बिनधास्त होती. इथे जनरलीच अत्यंत शॉर्ट ड्रेसेस घालायची फॅशन आहे. मात्र रस्त्यांवर, बसमध्ये किंवा कुठेही कधीच इव्हटिझिंगचा त्रास नसतो. चीनमधे रात्रीबेरात्रीही मुली बिनधास्त एकेकट्या फिरू शकतात. त्या दृष्टीने संपूर्ण चायना अतिशय सेफ आहे.

बसचा पाऊण तासांचा प्रवास झाल्यावर आम्ही लिनहाय शहरात पोचलो. तिथून एक दुसरी बस घेतली. मग अर्धा तास प्रवास. आता डोंगराळ भागातून, खेड्यांमधून प्रवास सुरू झाला. हवा कमालीची गार झाली. एका अगदी साध्या, धुळीने भरलेल्या खडबडीत रस्त्यावरच्या स्टॉपवर आम्ही उतरलो. श्यूचं गाव अजून अर्ध्या तासाच्या अंतरावर होतं. पण आम्ही तिथे उतरलो. तिथे भाज्यांचं मार्केट आहे. मी शाकाहारी असल्याने श्यू माझ्यासाठी भाज्या, टोफू वगैरे घेऊन घरी जाणार आहे. तिच्या गावात ताज्या भाज्या रोज येत नाहीत.

ताज्या टोफूचा स्लॅब
ताज्या टोफूचा स्लॅब

भाज्या आणि मांस इथे शेजारीशेजारीच हारीने लावून ठेवलेलं होतं. आख्खे सोलून ठेवलेले विविध आकारांचे अगम्य प्राणी, अ‍ॅल्युमिनियमच्या टोपांमधले समुद्री जीव, प्लास्टीकवर मांडून ठेवलेले रांगते, सरपटते जीव यांच्यामधून मी जीव मुठीत धरुन कशीतरी भाज्यांच्या एका स्टॉलवर श्यूचा हात धरून पोचले. चिनी भाजीवाले आणि वाल्या प्रचंड कुतूहलाने माझ्या भारतीय अवताराकडे पाहात होत्या. इंदू इंदू करत मधूनच हाका मारत खुदूखुदू हसत होत्या. स्टॉलवर बांबूचे कोंब, चायनिज कॅबेज, गाजरं, फरसबी, समुद्र वनस्पती, सोयाबिनच्या हिरव्या शेंगा, ताजे टोफूचे स्लॅब्स, टोमॅटो, मश्रूम्स यांचे जीव हरखवून टाकणारे ताजे, टवटवीत ढीग होते. श्यूने प्रत्येकातलं थोडं थोडं घेतलं.

मग जवळच्या टपरीवरून कोकचा मोठा चार लिटरचा कॅन घेतला आणि आम्ही एका सायकलरिक्षात बसलो. अगदी डगमगती सायकलरिक्षा. ओढणारा चिनी दणकट बांध्याचा. या सगळ्या सायकलरिक्षा चालवणार्‍यांची कपड्यांची स्टाईल अगदी एकसारखी. गुडघ्यापर्यंत पोचणार्‍या अर्ध्या चड्ड्या आणि अर्ध्या बाह्यांचा रंगीत शर्ट पोटावरून गुंडाळत छातीपर्यंत दुमडून घेतलेला. बरेचसे चिनी दुकानदार, रस्त्यावरचे विक्रेते वगैरे हे असे पोटं उघडी टाकून फ़िरत असताना इतके विचित्र दिसतात.

लेखिकेला भेटायला आलेले पाहुणे
लेखिकेला भेटायला आलेले पाहुणे

श्यूच्या गावात पोचेपर्यंत तो सायकलरिक्षावाला मागे वळून अखंड बडबडत होता. श्यू मधून मधून त्याचं बोलणं अनुवाद करत मला सांगत होती. यावर्षी पाउस जास्त झाला, त्यामुळे पीचच्या फ़ळांचं नुकसान झालं आहे. फळांच्या साली काळ्या पडल्या, त्यामुळे भाव कमी आला. नुकसान झालं. सरकारी मदत मिळाली तरच निभाव लागणार यावर्षी वगैरे. मला एकदम मी नाशिकजवळच्या द्राक्षांच्या मळेवाल्यांची गार्‍हाणी ऐकतेय असा भास झाला.

लिनहाय आणि आजूबाजूचा हा सारा भाग पीचच्या बागांसाठी प्रसिद्ध. बहुतेकांच्या बागा आहेत. उरलेले सारे तोडणीच्या कामाचे मजूर. गाव बर्‍यापैकी गरीब. रस्ते मातीचे. पण आजूबाजूला कमालीची स्वच्छता. कुठेही कचराकुंड्यांमधून बाहेर वाहणारा कचरा नाही, प्लास्टिकच्या पिशव्यांचे ढिगारे नाहीत की गावातला टिपिकल बकालपणा नाही. लिनहायमधे घरं दगडांनी बांधलेली. काहींना बाहेरून गिलावाही दिलेला नाही. एका पायवाटेवरून बरंच आत चालत गेल्यावर श्यूचं घर आलं. घराला बाहेर मोठा दरवाजा आणि आत एक रिकामा मोठा हॉल. त्यात पीचतोडणीला लागणा-या बांबूच्या टोपल्या, मोठ्या कात्र्या, आणि इतर अवजारं, टोपल्या वगैरे भिंतीला अडकवून, टेकवून ठेवलेलं. तीनचार सायकली आणि एक लाकडी बसायचा बाक. चिनी सिनेमांमधल्या शेतकरी चिनीलोकांच्या डोक्यांवर हमखास दिसणार्‍या त्या टिपिकल बांबूच्या कामट्यांच्या विणलेल्या मोठ्या कडांच्या हॅट्सही टांगलेल्या.

भिंतीवर चेअरमन माओचा फ़ोटो. एक टीव्ही आणि डिव्हिडी प्लेअर. त्यावर चाललेला चिनी सिनेमा श्यूची मावशी आणि म्हातारी आजी टक लावून पाहात बसलेल्या. श्यूची आई बाहेर गेली होती. ती नंतर आली. श्यूच्या वडिलांचं नाव साँग. अगदी गरीब, लाजाळू स्वभावाचे, डोळ्यांच्या कडांना सुरकुत्या पाडत हसणारे, घोट्याच्या वर दुमडलेल्या ढगळ पॅन्ट घालणारे मध्यमवयीन शेतकरी गृहस्थ. श्यू आपल्या आईवडिलांबद्दल बसमधून येताना खूप काही आदराने सांगत होती. अगदी अभावग्रस्त परिस्थितीत श्यू आणि तिच्या बहिणीला त्यांनी मोठं केलं, शिक्षण दिलं. कर्ज झालं तरी मुलींना काही कमी पडू दिलं नाही. साँग कुटुंबीय आणि लिनहाय गाव पर्ल बकच्या कादंबरीतून उचलून आणल्यासारखं वाटायला लागलं मला एकंदरीत!

थेट पर्ल बकच्या कथेतून उतरून आलेलं गाव
थेट पर्ल बकच्या कथेतून उतरून आलेलं गाव

श्यूच्या बाबांनी कोकचे ग्लास भरून बाहेर आणले. आम्ही स्थिरस्थावर होतोय, इतक्यात वीज गेली. टीव्ही बंद झाला. श्यूची आजी दु:खाने काहीतरी पुटपुटली आणि बाहेर निघून गेली. “आता संध्याकाळपर्यंत पॉवर येणार नाही”,’’ श्यू म्हणाली. चीनच्या मोठ्या शहरांमधे जरी विजेचा झगमगाट असला तरी उर्वरित चीनमधे, विशेषत: अशा गावांमधे विजेचा तुटवडा प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर अजूनही आहे. बीजिंग ऑलिम्पिकनंतर तर पॉवरकटचं प्रमाण खूपच वाढलेलं आहे. सहा-सात तास वीज जाणं, हे नेहमीचंच.

श्यूची मावशी हॉलच्या मागे असलेल्या स्वयंपाकघरात गेली. श्यू आणि मी घर बघायला जिन्यावरून चढून वर गेलो. वर तीन बेडरुम्स आणि टॉयलेट. ते मात्र चकचकीत, पाश्चात्त्य पद्धतीचं. चीनमधे गेल्या काही वर्षांत जाणीवपूर्वक केलेल्या सुधारणांमधे ही एक, म्हणजे सर्वत्र, सार्वजनिक ठिकाणीसुद्धा अतिशय स्वच्छतेने राखलेली पाश्चात्त्य टॉयलेट्स. काही ठिकाणी पौर्वात्य पद्धतीची म्हणजे भारतात असतात तशी टॉयलेट्स अजूनही आहेत. पण त्यांचं प्रमाण जवळपास नाहीच. खेड्यांमधेसुद्धा स्वच्छता दिसण्याचं हेही एक कारण.

चायनीज हर्ब्ज

घराच्या मागे छोट्या पॅचमधे चिनी हर्ब्जचं गार्डन. आपल्याकडच्या तुळशींसारखी रोपटी. कोरफड आणि एक विशिष्ट गुलाबी छटेची लहान फुलं येणारी रोपं. चिनी लोकं अजूनही पारंपरिक चिनी वैद्यकाला खूप मानतात. चिनी हर्ब्ज, फ़ुलं घातलेलं गरम पाणी दिवसभर कधीही पितात. हिरव्या पानांचा चहा पिणं पूर्वीपासून प्रतिष्ठित लोकांमधेच जास्त प्रचलित. सामान्य, गरीब चिनी जनतेला ग्रीन टी परवडत नाही. हर्ब्ज, सुकवलेली मोग-याची, जिरॅनियमची फुलं घातलेल्या गरम पाण्यालाही ते चहाच म्हणतात. चिनी भाषेतला चहाचा उच्चार आपल्या चायच्या जवळचा.

घरात सगळं आवश्यक सामान आहे की नाही ते तपासणारी श्यू
घरात सगळं आवश्यक सामान आहे की नाही ते तपासणारी श्यू

श्यूची मावशी मला काहीतरी हातवारे करून विचारत होती. मला काही केल्या कळेना. श्यू आसपास नव्हती. इतक्यात श्यूची लहान मावसबहीण शाळेतून आली. तेरा चौदा वर्षांची. तिने उत्साहाने दप्तरातून इंग्रजीचं पाठ्यपुस्तक काढलं. तिला इंग्रजी वाचता येत होतं, पण बोलता येत नव्हतं. सराव नाही म्हणून. पुस्तकातल्या इंग्रजी शब्दांवर बोट टेकवत तिने मावशीचं म्हणणं माझ्यापर्यंत पोचवलं. मावशी म्हणत होती, तिला चिनी पद्धतीचा ब्रेड करता येतो, तो मला चालेल का? आणि आज सण आहे, त्यासाठी काही गोड बनवलं तर मी खाइन का? शाकाहारी असेल, तर मला काहीही चालण्यासारखं होतंच.

गरमागरम स्टीम्ड ब्रेड
गरमागरम स्टीम्ड ब्रेड

मावशीने पांढर्‍या पिठाचे गोळे फ़्रीजमधून काढले. लाकडी ओट्यावर एक खोलगट वोक आतमधे बसवला होता. दुसर्‍या बाजूला जरासा उथळ तवा बसवलेला होता. लाकडी ओट्यामागे चुलीला असते तशी आत लाकडं टाकून पेटवायची सोय होती. गॅसचं सिलिंडर होतं. पण ते महाग पडतं. त्यामुळे रोजचा स्वयंपाक लाकडाच्या चुलीवरच होतो. मावशीने उथळ तव्यावर झाकण ठेवून पांढर्‍या पिठाचे गोळे भाजत ठेवले आणि भाज्या चिरायला लागली. तिचं सटासट बारीक तुकडे करत भाज्या चिरण्याचं कौशल्य बघण्यासारखं होतं.

भाज्या चिरून होईपर्यंत श्यूची आई आली. हसरी, गोड आणि जेमतेम पंचविशीची वाटेल अशी. भाषा येत नव्हती, त्यामुळे माझ्या खांद्यांवर हात टेकवून, हसून बघत तिनं बिनभाषेचं उबदार स्वागत करत मला स्वयंपाकघरातच ये, असं खुणावलं. त्यानंतरच्या अर्ध्या तासात मला चिनी पाककला कौशल्याचा एक अप्रतिम नमुना पाहायला मिळाला.

एकामागून एक चिनी भाज्या, नूडल्स, टोफ़ू, भाताचे प्रकार श्यूची आई झटपट बनवत होती. आणि सगळं त्या एकाच खोलगट वोकमधे. नुसतं थोडं तेल टाकून त्यावर आलं, लसणाचे काप टाकून कधी गाजर-मटार-सिमला मिरची, कधी समुद्र वनस्पती, कधी टोफ़ू-टोमॆटो, चायनिज कोबी-बटाटे असं सगळं एका मागून एक परतत ती डिशेस भरत होती. काही भाज्यांवर घरगुती राईस वाईनचा शिपकारा मारुन स्मोकी चव आणत होती. बाजूच्या शेगडीवर एका वाडग्यात खास चिनी जातीचा बुटका तांदूळ रटरटत होता. त्यात घरगुती गूळ घालून त्याचा खिरीसारखा पदार्थ बनवला होता. सणासाठी त्रिकोणी सामोशासारखे मोमो बनवून त्यात समुद्र वनस्पती-शैवालांपासून बनवलेलं सारण भरलं होतं. हे मोमो समुद्रात अर्पण करतात, ड्रॅगन फेस्टीवलच्या दिवशी! या सणामागची कथा इंटरेस्टिंग होती.

फार प्राचीन काळी, म्हणजे जेव्हा चंद्र आणि सूर्य आजच्यासारखे मलूल नव्हते, तेजस्वी होते आणि लोक दयाळू होते तेव्हा एका गावात एकमेकांवर खूप प्रेम करणारे दोन प्रेमी राहात होते. समुद्रात जाऊन मासे मारून आणताना एकदा एक अजस्र राक्षसी लाट गावावर चाल करून येताना त्यांनी पाहिली. गावाला वाचवण्यासाठी त्यांनी ड्रॅगन देवाचा धावा केला. ड्रॅगनने त्यांना पाठीवर बसायला सांगितलं आणि मग ते त्या लाटेचा मुकाबला करायला समुद्रात शिरले. ड्रॅगनने त्या लाटेला अडवायचा खूप प्रयत्न केला. लाट मागे गेली. पण ते दोघे प्रेमी समुद्रात बुडाले. गावकर्‍यांनी त्यांना खूप शोधलं, पण त्यांची प्रेतं मिळाली नाहीत. त्यांचा समज आहे की, ड्रॅगनच्या आशीर्वादामुळे ते दोघे जिवंतच आहेत समुद्रात. म्हणून त्यांना या दिवशी हे गोड जेवण समुद्रात अर्पण करून देतात. मोमोमधे भरायचं सारण प्रत्येकाच्या घरी वेगवेगळं असतं.

सुरेख शाकाहारी चिनी जेवण
सुरेख शाकाहारी चिनी जेवण

श्यूच्या आईने त्या दिवशी तब्बल चौदा भाज्यांचे प्रकार, तांदळाची खीर, चिनी ब्रेड, मोमो, नूडल्स, पीचचा मुरंबा, ताजी फळं असे भरगच्च प्रकार बनवून जेवायचं टेबल भरून टाकले. अत्यंत चवदार. त्यानंतर बीजिंग, शांघाय, होंगझो वगैरे ठिकाणी खास चिनी शाकाहारी पदार्थ मोठमोठ्या हॉटेल्समधून शेफ़ला सूचना देऊन बनवून घेतलेले सुद्धा खायला मिळालं. पण या प्रेमळ चिनी कुटुंबातील घरगुती आदरातिथ्यात ज्या अप्रतिम चिनी जेवणाचा अनुभव घेतला, तो केवळ अशक्य. जेवताना श्यूच्या वडिलांनी घरगुती वाईनने बशा भरल्या. चिनी कुटुंबात मुली, बायकांनी बिअर पिणे उथळपणाचं लक्षण मानतात, पण स्त्रियांनी वाइन प्यायलेली चालते; नव्हे तसा आग्रहच असतो. फक्त ती वाईन घरी बनवलेलीच हवी. आम्ही प्यायलो ती वाईन यामे आणि प्लम या दोन फळांच्या आणि तांदळाच्या मिश्रणातून बनवली होती.

जेवणानंतर आमचा फोटोंचा कार्यक्रम झाला. श्यूच्या आईला फ़ोटो काढून घ्यायचा खूप उत्साह होता आणि वडील संकोच करत होते. आमची जायची वेळ झाली तेव्हा आम्हांला पोचवायला बसस्टॉपपर्यंत सारं कुटुंब आलं. श्यूच्या वडिलांच्या खांद्यावर एक मोठी पेटी आणि हातात एक करंडी होती. ओझं खूपच जड वाटत होतं, म्हणून मी कुतूहलाने चौकशी केली. श्यू नुसतं हसली. काही बोलली नाही. बसस्टॉपवर उभी असलेली तमाम चिनी मंडळी माझ्याभोवती गोळा झाली. ‘नी हाव’, म्हणजे चिनी हाय हॅलोचा कलकलाट झाला. माझ्या गालांना काही चिनी काकूंनी हात लावला. मी फ़ोटो काढायला गेले, तेव्हा सगळे ओळीत उभे राहिले. मला त्यांचा उत्साह, कुतूहल मजेशीर वाटले. श्यू म्हणाली, “आमच्या खेड्यात येणारी तू पहिलीच भारतीय! म्हणून सगळे खूश आहेत.” मी सुद्धा हे ऐकून खूशच झाले.

श्यूच्या आईच्या स्वयंपाकघरातल्या कपाटावरचं खास ओरिएंटल डिझाइन
श्यूच्या आईच्या स्वयंपाकघरातल्या कपाटावरचं खास ओरिएंटल डिझाइन

बस आली, तेव्हा लगबगीने श्यूच्या वडिलांनी हातातला खोका आणि करंडी आमच्या पायाशी रचून ठेवलं आणि तेही बाजूच्या सीटवर बसले. पुढच्या बसस्टॉपवर पुन्हा त्यांनी ते सामान उचललं आणि आमच्या दुसर्‍या बसमधे ठेवले. श्यूला काही सूचना दिल्या आणि ते उतरले.

होंगियान स्टेशनवर तो जड खोका आणि करंडी उचलून टॅक्सीत ठेवताना आमच्या नाकीनऊ आले. त्यात झिमझिम पाऊस सुरू झाला. टॅक्सीत बसल्यावर मी वैतागतच श्यूला विचारलं, “काय इतकं घेऊन घरी चालली आहेस?” श्यू म्हणाली, “हे तुझं सामान आहे. माझं नाही”. मी थक्क. म्हटलं, “आहे काय यात?” “पीच आणि प्लम.” मी अवाक! “इतके?” “हो. पीच एकूण नव्वद आहेत आणि प्लम पन्नास. आणि वडिलांनी सांगितलंय एका आठवड्यात संपवायला लागतील.”

नव्वद पीच आणि पन्नास प्लम. जेवणाच्या टेबलावरच्या चौदा भाज्या. चिनी आदरतिथ्याने थकून जात मी टॅक्सीच्या सीटवर मान टेकवून झोपी गेले.

38832_474964534831_6490628_n

शर्मिला फडके

img_20150323_194836

कला-इतिहास अभ्यासक आणि समीक्षक. चित्रकला, सिनेमा, साहित्य आणि प्रवास या विशेष आवडीच्या विषयांवरही लिहायला आवडतं.

सर्व फोटो – शर्मिला फडके  व्हिडिओ – YouTube

Advertisements

2 Comments Add yours

  1. मृण्मयी says:

    भन्नाट अनुभव शर्मिला. असं एखाद्या घरी जाऊन जेवायची संधी मिळणं किती भाग्याचं गं. लिहिलंयस पण अप्रतिम.

    Like

  2. Meenal says:

    Khupach sundar!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s